İşçinin Babasının Kanser Hastası Olması Sebebiyle Refakat ve Ücretli/Ücretsiz İzin Hakları

İşçinin Babasının Kanser Hastası Olması Sebebiyle Refakat, İzin ve Fesih Hakları Hukuki Rehberi

Hukuk sistemimizde işçi ve işveren arasındaki ilişki sadece hizmet ve ücret dengesi üzerine kurulu değildir; “sosyal devlet” ilkesi ve “insan onuru” gereği, işçinin ailevi yükümlülükleri ve zorunlu halleri de yasal koruma altına alınmıştır. Bir işçinin babasının kanser gibi ağır ve uzun süreli tedavi gerektiren bir hastalığa yakalanması, iş hukukunda hem “mazeret izni” hem de “refakat izni” kapsamında değerlendirilmektedir. Bu süreçte işçinin hangi haklara sahip olduğu, İş Kanunu ve ilgili yönetmeliklerle sınırlandırılmıştır.

Mazeret İzni ve Refakat Haklarının Hukuki Niteliği

İş Kanunu’nun Ek 2. maddesi, işçiye belirli durumlarda ücretli mazeret izni hakkı tanımaktadır. Ancak babanın kanser hastası olması durumu, standart mazeret izinlerinden biraz daha farklı bir prosedüre tabidir. Kanun koyucu, “bakıma muhtaç derecede ağır hastalığı olan” yakınlar için işçiye belirli esneklikler sağlamıştır.

Burada en kritik dayanak noktamız, işçinin babasının hastalığının “refakat edilmediği takdirde hayati tehlike arz edip etmediği” ve “sürekli bakıma muhtaç olup olmadığıdır”. Eğer sağlık kurulu raporu ile babanın kanser tedavisi sürecinde bir başkasının refakatine zorunlu olduğu belgelenirse, işçinin iş akdi ve izin hakları koruma kalkanına girer.

Ücretli Mazeret İzni ve Ücretsiz İzin Dengesi

Normal şartlarda İş Kanunu, ana veya babanın ölümü halinde 3 gün ücretli izin hakkı tanırken, hastalık durumu için doğrudan bir “ücretli izin” süresi tanımlamamıştır. Ancak;

1. Bireysel veya Toplu İş Sözleşmesi: Eğer iş sözleşmenizde “birinci derece yakınların ağır hastalığı halinde ücretli izin verilir” maddesi varsa, bu haktan yararlanabilirsiniz.
2. Ücretsiz İzin Talebi: İşçi, babasının tedavisi için işverenden makul bir süre ücretsiz izin talep edebilir. Yargıtay uygulamalarına göre, “ağır hastalık” gibi mücbir sebep sayılan durumlarda işverenin ücretsiz izin talebine dürüstlük kuralı çerçevesinde yaklaşması beklenir.
3. Refakat İzni (Memurlar ve Bazı İş Kolları): Devlet memurlarında 3 aya kadar (ve 3 ay daha uzatılabilir) ücretli refakat izni bulunurken, özel sektör işçileri için bu süreç genellikle işverenle mutabakat veya yıllık izinlerin kullanımı şeklinde yürütülmektedir.

“İşçinin babasının ağır hastalığı nedeniyle yanında bulunması gerekmesi, işçi için ‘haklı bir sebep’ oluşturur. İşveren, bu durumdaki bir işçinin haklı taleplerini reddederek iş akdini feshederse, bu fesih ‘geçersiz’ veya ‘kötü niyetli’ olarak kabul edilebilir.”

Vakıa Örneği: Kanser Tedavisi Sürecinde İzin Talebi

Olay: Bir fabrikada 5 yıldır çalışan (M), babasına evre 3 akciğer kanseri teşhisi konulması üzerine, babasının kemoterapi seanslarına eşlik etmek ve evdeki bakımını üstlenmek için işvereninden 1 ay süreli ücretsiz izin talep etmiştir. (M), babasının durumunu gösteren tam teşekküllü hastane raporunu dilekçesine eklemiştir. İşveren ise “işlerin yoğunluğunu” gerekçe göstererek bu talebi reddetmiş ve (M)’nin işe gelmemesi durumunda devamsızlıktan iş akdini feshedeceğini bildirmiştir.

Hukuki Değerlendirme: Burada (M)’nin talebi, keyfi bir talep olmayıp “aile yükümlülüklerinin ifası” ve “insani bir zorunluluk” niteliğindedir. İşverenin bu denli ağır bir hastalık tablosuna rağmen ücretsiz izin talebini reddetmesi, “yönetim hakkının kötüye kullanılması” olarak değerlendirilebilir. (M), bu süreçte işe gidemezse ve işveren iş akdini feshederse; (M) açacağı bir İşe İade Davası veya kıdem tazminatı davasında, babasının hastalığını “haklı bir mazeret” olarak sunduğunda büyük oranda haklı bulunacaktır. Yargıtay, işçinin ailevi sorumluluklarını yerine getirmesi için işverenin gerekli kolaylığı göstermesi gerektiğine hükmetmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular (Soru – Cevap)

1. Babam kanser hastası, kanunen doğrudan “ücretli” izin hakkım var mı? İş Kanunu’nda anne-baba hastalığı için doğrudan tanımlanmış bir “ücretli mazeret izni” yoktur (ölüm hali hariç). Ancak iş sözleşmenizde bu yönde bir madde olup olmadığını kontrol etmelisiniz.

2. İşveren ücretsiz izin vermek zorunda mı? Normalde ücretsiz izin iki tarafın rızasına bağlıdır. Ancak babanın kanser olması gibi “ağır ve bakıma muhtaç” durumlarda, işverenin bu talebi reddetmesi “hakkın kötüye kullanılması” sayılabilir ve size fesih hakkı doğurabilir.

3. Yıllık izinlerimi bu süreçte kullanabilir miyim? Evet, işveren bu tür insani durumlarda işçinin birikmiş yıllık izinlerini kullandırmakla mükelleftir.

4. Refakatçi olduğuma dair rapor alırsam işe gitmeme hakkım doğar mı? Hastaneden alınan “refakatçisi uygun görülmüştür” ibareli rapor, işe gidememe durumunuzu “haklı bir mazeret” haline getirir; ancak bu sürenin ücretli olup olmayacağı işverenle olan sözleşmenize bağlıdır.

5. Babamın hastalığı nedeniyle işten kendi isteğimle ayrılırsam tazminat alabilir miyim? Normal şartlarda istifa halinde kıdem tazminatı alınmaz. Ancak “bakıma muhtaç yakın” durumu, bazı özel şartlarda “işin devamının işçi için imkansız hale gelmesi” (haklı nedenle fesih) kapsamında tartışılabilir. Bir avukattan destek almanız şarttır.

6. İşveren “ya işe gel ya istifa et” diyebilir mi? Hayır. Kanser gibi ağır bir hastalık sürecinde olan işçiye bu şekilde baskı yapılması “mobbing” (psikolojik taciz) teşkil edebilir.

7. Kanser hastası yakını olan işçilere özel bir çalışma saati düzenlemesi var mı? Özel sektör için yasal bir zorunluluk olmamakla birlikte, işverenle “kısmi süreli çalışma” veya “uzaktan çalışma” konusunda anlaşma zemini aranabilir.

8. Refakat izni raporunu herhangi bir doktor verebilir mi? Hayır, genellikle tam teşekküllü devlet veya üniversite hastanelerinden, hastalığın ağırlığını ve refakat ihtiyacını belirten “Heyet Raporu” (Sağlık Kurulu Raporu) alınması daha güçlü bir kanıttır.

9. Babamın kemoterapi günlerinde izin almam mümkün mü? Evet, bu durum “periyodik mazeret” kapsamına girer. Tedavi takvimini işverene sunarak, o günler için mazeretli sayılmayı talep edebilirsiniz.

10. İşveren bu sebeple beni işten çıkarırsa ne yapmalıyım? Babasının hastalığı mazeretiyle işe gelemeyen işçinin işten çıkarılması durumunda, 30 gün içinde “İşe İade Davası” açma hakkınız bulunur. Bu durum “geçerli bir fesih sebebi” kabul edilmez.