Bir kişiye bağlı olarak yapılan işlerde, işi veren ve işi yapan kişi arasındaki ilişkileri düzenleyen kanun her zaman 4857 sayılı İş Kanunu olmayabilir. Bazı işkolları ve işler İş Kanunu kapsamı dışında bırakılmıştır. Bu işler başka kanunlarla düzenlenmiştir.
4857 sayılı İş Kanunu’nun 4. maddesinde, İş Kanunu Kapsamına Girmeyen İşler belirlenmiştir. Kanunun bu maddesinde yer almayan işyerlerine, işverenlere ve işçilere İş Kanunu’nun bütün hükümleri geçerlidir.
İş Kanunu kapsamı dışında kalan işler şunlardır:
Deniz Taşıma İşleri
Deniz taşıma işleri, Deniz İş Kanunu’na bağlı olduğu için İş Kanunu kapsamı dışında yer almaktadır.
Kıyılarda, liman ve iskelelerde gemilerden karaya veya tam tersi karadan gemiye yapılan yükleme, boşaltma işleri ve Deniz İş Kanunu kapsamına girmeyen, tarım işlerinden sayılmayan, denizlerde çalışan su ürünleri üreticileri ile ilgili işler İş Kanunu kapsamında değerlendirilir.
Hava Taşıma İşleri
Hava taşıma işleri, İş Kanunu kapsamında değerlendirilmemektedir. Özel bir kanun uygulanmamakla beraber, Borçlar Kanunu’nun hükümleri hava taşıma işlerinde geçerli olur.
Yer hizmetlerinde çalışanlar ise İş Kanunu’na tabidir. Pilot, Uçuş Hostesi, Kabin Memuru gibi uçuş personeli ise iş kanununa tabi değildir. Yargıtay’a göre bu gibi personelin işçilik hakları İş Mahkemelerince değil, Asliye Hukuk Mahkemelerince belirlenmektedir.
50 ve 50’nin altında işçi çalıştıran tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerleri
50 dahil olmak üzere, 50’nin altında işçi çalıştırılan tarım ve orman işleri için özel bir Tarım ve Orman İş Kanunu çıkarılmamıştır. Bu tarz işyerlerinde ve işletmelerde görev alan kişiler, Borçlar Kanunu’nun 313. Maddesi ve devamındaki maddelere tabidir.
Aile Ekonomisi
Bir ailenin birinci dereceden başlamak üzere, 3. derece de dahil olmak üzere, 3. dereceye dek akrabalık bağları olan bireyler arasında; dışarıdan başka birisinin katılmadığı hâlde evlerde ve el sanatlarının yapıldığı halı dokuma işleri gibi işlerde iş kanunu hükümleri geçerli değildir.
Ev Hizmetleri
Yemek, temizlik ve çamaşır gibi gündelik ev işlerinde çalışanlar İş Kanunu kapsamında yer almamaktadır. Bu kişiler ve işverenleri arasındaki hukuki ilişki, Borçlar Kanunu tarafından değerlendirilir. Ev hizmetlerinde sigortalı çalışmış olmak, Yargıtay’a göre bir istisna teşkil etmediği gibi ihbar ve kıdem tazminatı talep etme hakkı da sunmaz.
Çıraklar
İş Kanunu’nun iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili hükümlerindeki hakları saklı kalmak şartıyla, çıraklar İş Kanunu kapsamında yer almaz.
Sporcular
Sporcular, İş Kanunu’na göre değerlendirilmezken; bu kişilerin bir kulüp çatısı altındaki çalışmaları Borçlar Kanunu’nun hizmet akdi ile ilgili hükümlerinde kendilerine yer bulur. Aynı zamanda sporcuların iş ve çalışmalarında kulüp ve federasyonlar ile olan anlaşmazlıklarında genel yargı değil; bu konuya dair, kanunlar çerçevesinde oluşturulmuş tahkim kurulları söz sahibidir.
Rehabilite Edilenler
Hastalık, kaza gibi durumlar sonrasında çalışma kabiliyetinde kayıp veya azalma gözlenen personellerin, tedavileri sonrasında işe tekrar alıştırılmaları için özel merkezlerde yaptırılan çalışmalarda İş Kanunu hükümleri uygulanmaz.
Kapsam Dahilindeki Esnaf ve Sanatkarlar
507 sayılı Esnaf ve Sanatkarlar Kanunu’nun 2. Maddesinin tarifine uygun, üç ve daha az işçinin çalıştığı işyerlerinde İş Kanunu hükümleri uygulanmaz. 507 sayılı Esnaf ve Sanatkarlar Kanunu Madde 2-İster gezici olsun, ister bir dükkanda veya bir sokağın belli yerinde sabit bulunsunlar, ticareti sermayesi ile birlikte vücut çalışmalarına dayanan ve geliri o yer gelenek ve teamülüne nazaran tacir niteliğini kazanmasını icap ettirmeyecek miktarda sınırlı olan ve bu bakımdan ticaret sicili ve dolayısıyla ticaret ve sanayi odasına kayıtları gerekmeyen, aynı niteliğe (Sermaye unsuru olsun, olmasın) sahip olmakla beraber, ayrıca çalıştığı sanat, meslek ve hizmet kolunda bilgi, görgü ve İhtisasını değerlendiren hizmet, meslek ve sanat, sahipleriyle bunların yanlarında çalışanlar ve geçimini sınırlı olarak kamyonculuk, otomobilcilik ve şoförlükle temin eden kimselerin birinci maddede belirtilen amaçlarla kuracakları odalar bu kanun hükümlerine tabidir.
