Fazla Çalışma Muvafakatnamesinin Hukuki Niteliği, İspat Yükü ve İşçinin Hakları
İş hukukunda en sık karşılaşılan ve yargıya taşınan uyuşmazlıkların başında fazla çalışma (normal çalışma süresini aşan haftalık 45 saati bulan çalışmalar) ücretlerinin ödenmemesi gelmektedir. 4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmelikler uyarınca, işverenin işçiye fazla çalışma yaptırabilmesi için işçinin yazılı onayını (muvafakatname) alması yasal bir zorunluluktur. Ancak iş hayatında, işverenlerin bu onay belgesini almış olmalarını, işçiye fazla mesai ücreti ödememenin veya sınırsız şekilde fazla çalışma yaptırmanın bir anahtarı olarak gördükleri sıklıkla müşahede edilmektedir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin yerleşik ve güncel içtihatları ile Gaziantep İş Mahkemelerinin istikrarlı kararları, fazla mesai onay belgesinin varlığının işvereni ücret ödeme yükümlülüğünden asla kurtarmayacağını net bir şekilde ortaya koymaktadır.
Fazla çalışma onay belgesi, yalnızca işçinin fazla çalışma yapmaya rıza gösterdiğini belgeleyen idari bir şarttır; işçinin yaptığı çalışmanın karşılığını alma hakkından feragat ettiği anlamına kesinlikle gelmez. İş Kanunu emredici nitelikte olup, işçinin anayasal dinlenme hakkı ve emeğinin karşılığını alma hakkı sözleşmelerle veya onay belgeleriyle ortadan kaldırılamaz. İşveren, onay belgesine dayanarak işçiyi yasal sınır olan yıllık 270 saatten fazla çalıştıramayacağı gibi, gerçekleştirilen her bir saatlik fazla çalışmanın ücretini de kanunda öngörülen %50 zamlı nispet üzerinden ödemekle mükelleftir. Gaziantep ve çevre illerdeki sanayi kuruluşlarında sıklıkla karşılaştığımız üzere, matbu olarak işe giriş esnasında veya her yıl başında imzalatılan bu belgeler, fiilen yapılan fazla çalışmanın ispatı veya inkarı için tek başına bir hukuki değer taşımamaktadır.
İş davalarında fazla çalışmanın yapıldığını ispat yükü kural olarak işçiye, bu çalışmanın ücretinin ödendiğini ya da karşılığında serbest zaman kullandırıldığını ispat yükü ise işverene aittir. İşçi, fazla çalışma yaptığını iş yeri kayıtları, giriş-çıkış gösteren turnike dökümleri, elektronik posta yazışmaları, iş emirleri veya bunlar yoksa aynı dönemde çalışmış olan bordro tanıklarının beyanları ile her türlü delille ispat edebilir. İşverenin elinde işçinin imzalı onay belgesinin bulunması, işçinin fazla mesai yapmadığı karinesini doğurmaz. Aksine, işçinin fazla mesai yaptığını delillerle ortaya koyması halinde, işverenin bu çalışmaların karşılığını banka kanalıyla ödediğini imzalı bordrolar veya banka dekontları ile somut olarak kanıtlaması yasal bir mecburiyettir.
Onay Belgesine Rağmen Ödenmeyen Fazla Mesailerin Hukuki Mücadelesi
Gaziantep Organize Sanayi Bölgesi’nde (OSB) konumlu, büyük ölçekli bir lojistik ve depolama firmasında 6 yıl boyunca sevkiyat sorumlusu olarak görev yapan bir işçi, her gün sabah 08:00 akşam 20:00 saatleri arasında, cumartesi günleri de dahil olmak üzere yoğun bir tempoda çalıştırılmıştır. İşçinin iş sözleşmesi, hak ettiği fazla çalışma ücretlerinin uzun süre boyunca ödenmemesi ve bu durumun süreklilik arz etmesi üzerine, işçi tarafından 4857 sayılı İş Kanunu’nun 24/II-e maddesi uyarınca haklı nedenle (işçinin haklı feshi) derhal feshedilmiştir. İşçi, birikmiş tazminat ve işçilik alacaklarının tahsili amacıyla ofisimize başvuruda bulunmuştur.
Davalı işveren şirket vekili mahkemeye sunduğu cevap dilekçesinde; işçinin işe başlarken ve her yılın Ocak ayında “Yıllık 270 saate kadar fazla çalışma yapmayı kabul ediyorum, bu çalışmalarım aylık maktu ücretimin içindedir” şeklinde muvafakatname imzaladığını, bu nedenle işçinin fazla mesai talep etme hakkının bulunmadığını, feshin haksız olduğunu ileri sürerek davanın reddini talep etmiştir. Gaziantep 2. İş Mahkemesi nezdinde ikame ettiğimiz davada, müvekkilin imzaladığı belgenin fazla mesai yapma rızasını gösterdiğini ancak ücret hakkını ortadan kaldırmayacağını, aylık ücretin yasal sınırları aşan fazla çalışmayı karşılamasının hukuken mümkün olmadığını ve iş yerindeki fiili çalışma saatlerinin yasal sınırların çok üzerinde olduğunu iddia ettik.
Mahkemece tayin edilen uzman bilirkişi heyeti, iş yerinin turnike kayıtlarını, bilgisayar log kayıtlarını ve tanık beyanlarını inceleyerek işçinin haftalık ortalama 18 saat fazla çalışma yaptığını tespit etmiştir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin yerleşik ilkeleri doğrultusunda karar veren yerel mahkeme, gerekçeli kararında şu ifadelere yer vermiştir:
“Her ne kadar davalı işveren tarafından işçinin fazla çalışma onay belgesi (muvafakatname) sunduğu ve ücretin maktu olduğu savunulmuş ise de; fazla çalışma onay belgesi işverene ücret ödemeksizin fazla mesai yaptırma hakkı vermez. İşçinin yasal haftalık 45 saati aşan çalışmaları somut delillerle ve tanık anlatımlarıyla kanıtlanmıştır. İşverenlikçe bu çalışmaların ödendiğine dair imzalardan ari bordro dışında nakit ödeme belgesi sunulamadığı nazara alınarak, fazla mesai alacağının kabulüne ve işçinin iş sözleşmesini fazla mesailerinin ödenmemesi sebebiyle feshinin haklı olduğuna, kıdem tazminatı isteminin kabulüne karar verilmiştir.”
Bu karar, işverenlerin sadece kağıt üzerindeki belgelere güvenerek işçilerin haklarını gasp edemeyeceğini, 11 yıllık saha tecrübemiz ışığında iş mahkemelerinin somut maddi gerçeğe ve fıtri çalışma koşullarına itibar ettiğini bir kez daha tescillemiştir.
Sıkça Sosulan Sorular
Fazla mesai onay belgesini imzalamak zorunda mıyım, imzalamazsam işten çıkarılabilir miyim?
İş Kanunu’na göre fazla çalışma yapılabilmesi için işçinin onayının alınması şarttır. İşçi bu belgeyi imzalamak zorunda değildir. İşçinin onay vermemesi nedeniyle işten çıkarılması, geçerli veya haklı bir fesih nedeni oluşturmaz; bu durumda işçi işe iade davası açma veya şartları varsa kıdem ve ihbar tazminatı talep etme hakkına sahip olur.
Sözleşmemde ‘Fazla mesailer ücrete dahildir’ maddesi varsa hiçbir şekilde fazla mesai ücreti alamaz mıyım?
Yargıtay inançlarına göre, iş sözleşmesinde fazla mesainin ücrete dahil olduğuna dair hüküm bulunması halinde, bu durum yalnızca yıllık yasal sınır olan 270 saat (haftalık ortalama 5,2 saat) için geçerlidir. İşçinin yaptığı yıllık fazla çalışma 270 saati aşıyorsa, aşan kısmın ücreti her halükarda işçiye zamlı olarak ödenmelidir. Ayrıca işçinin temel ücretinin, asgari ücretin üzerinde ve bu yoğun çalışmayı karşılayacak düzeyde olması şarttır.
Fazla mesai ücretlerim ödenmediği için işten ayrılırsam kıdem tazminatı alabilir miyim?
Evet, fazla çalışma ücretlerinin kanuna uygun olarak hesaplanıp ödenmemesi, işçiye iş sözleşmesini haklı nedenle derhal fesih (haklı nedenle istifa) hakkı tanır. Bu gerekçeyle işten ayrılan işçi, en az 1 yıllık kıdemi bulunması kaydıyla kıdem tazminatı almaya hak kazanır.
İşveren en fazla ne kadar fazla mesai yaptırabilir?
İş Kanunu uyarınca, fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz. Ayrıca işçinin günlük toplam çalışma süresi, fazla mesailer de dahil olmak üzere hiçbir şekilde 11 saati aşamaz. Bu sürelerin aşılması yasa dışı olup, işverenin idari para cezası ile karşılaşmasına ve işçinin haklı fesih hakkını kullanmasına yol açar.
İletişim ve Yasal Uyarı
Avukat Abdulkadir Akıllar Hukuk Bürosu
Telefon: 0532 167 09 13
Yasal Uyarı: Bu makale yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. İş hukuku alanındaki uyuşmazlıklarda hak kaybına uğramamak ve davanın teknik takibini doğru yapmak için uzman bir avukattan profesyonel destek almanız tavsiye edilir.
Hukuki Kaynaklar:
- 4857 Sayılı İş Kanunu (Madde 41, 24, 25)
- İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin Emsal Fazla Çalışma Kararları
- Gaziantep Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) Hukuk Daireleri Kararları
Aklınıza takılan tüm soruları sorabilirsiniz. Yorum yapmaktan çekinmeyin.