4857 Sayılı İş Kanunu Kapsamında İşçinin Haklı Fesih Nedenleri ve Tazminat Hakları
Türkiye’de işçi ile işveren arasındaki çalışma ilişkisi 4857 sayılı İş Kanunu ile düzenlenmektedir. Yasa koyucu, iş hayatında zayıf konumda olan işçiyi korumak amacıyla belirli şartların varlığı halinde iş sözleşmesini derhal sona erdirme yetkisi tanımıştır. İşçinin haklı nedenle feshi (iş sözleşmesinin işçi tarafından haklı sebeplerle anında bitirilmesi), işçinin ihbar süresi beklemeksizin ve kıdem tazminatı hakkını kaybetmeksizin işten ayrılmasını sağlayan istisnai bir hukuki yoldur. 11 yıllık mesleki tecrübe ve saha birikimimiz göstermektedir ki, işçiler haklı nedenlerin varlığına rağmen doğru usulleri izlemedikleri için tazminat haklarından mahrum kalabilmektedir.
4857 sayılı İş Kanunu’nun 24. maddesi, işçinin haklı nedenle derhal fesih haklarını üç ana başlık altında toplamıştır: Sağlık sebepleri, ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller ve benzerleri, zorlayıcı sebepler. Bu nedenlerden biri meydana geldiğinde işçi, iş sözleşmesini tek taraflı irade beyanıyla feshedebilir. Gaziantep yerelindeki sanayi tesislerinde ve ticari işletmelerde en sık karşılaştığımız fesih gerekçesi, kanunun 24/II maddesinde düzenlenen “Ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller” olarak öne çıkmaktadır.
Sağlık Sebepleri ile Haklı Fesih (Madde 24/I)
İş sözleşmesinin konusu olan işin yapılması, işin niteliğinden doğan bir sebeple işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olursa işçi haklı fesih hakkını kullanabilir. Aynı şekilde, işçinin sürekli olarak yakından ve doğrudan buluşup görüştüğü işveren veya başka bir işçi bulaşıcı veya işçinin işi ile bağdaşmayan bir hastalığa yakalanırsa fesih imkanı doğar. Bu durumda işçinin sağlık durumunu tam teşekküllü bir devlet hastanesinden veya üniversite hastanesinden alınacak heyet raporu ile belgelemesi, açılacak bir davada ispat yükümlülüğü açısından büyük önem taşımaktadır.
Ahlak ve İyi Niyet Kurallarına Uymayan Haller (Madde 24/II)
Uygulamada işçi uyuşmazlıklarının çok büyük bir kısmı bu bent uyarınca şekillenmektedir. İşverenin işçiyi yanıltması, işçinin veya aile üyelerinden birinin şeref ve namusuna dokunacak sözler söylemesi, işçiye veya ailesine karşı sataşmada bulunması haklı fesih doğurur. Ayrıca işçiye cinsel tacizde bulunulması, işverenin işçiye veya aile üyelerine karşı suç işlemesi ya da asılsız ihbar ve ithamlarda bulunması da bu kapsamdadır.
İşçinin Haklı Feshi ve Kıdem Tazminatı yazımızı okumak için
En yaygın haklı fesih gerekçelerinden biri de işçinin ücretinin kanun veya sözleşme hükümlerine uygun olarak hesap edilmemesi veya ödenmemesidir. İşçinin temel ücretinin yanı sıra fazla mesai (fazla çalışma) ücreti, hafta tatili ücreti, ulusal bayram ve genel tatil (UBGT) alacaklarının ödenmemesi işçiye haklı fesih hakkı verir. Yargıtay yerleşik içtihatlarında, ücretin bir kısmının dahi ödenmemesinin işçiye derhal fesih yetkisi tanıdığı açıkça vurgulanmaktadır. İşçinin sigorta primlerinin gerçek ücret üzerinden değil de asgari ücretten yatırılması veya elden ödeme yapılması da işçi açısından mutlak bir haklı fesih nedenidir.
- İşverenin işçiye mobbing (psikolojik taciz ve bezdirme) uygulaması,
- İşçinin rızası olmaksızın çalışma şartlarında esaslı değişiklik yapılması (Örn: Görev yerinin veya unvanının düşürülmesi),
- Yıllık ücretli izin haklarının kullandırılmaması veya engellenmesi,
- İşyerinde iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin alınmaması nedeniyle işçinin can güvenliğinin tehlikeye düşmesi.
Zorlayıcı Sebepler ile Haklı Fesih (Madde 24/III)
İşçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süre ile işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebepler ortaya çıkarsa işçi sözleşmeyi feshedebilir. Bu durum genellikle doğal afetler, karantina uygulamaları veya hukuki engeller gibi işverenin doğrudan kusuru olmaksızın gelişen durumlarda söz konusu olur.
Haklı Fesih Süreci ve Hak Düşürücü Süreler
İşçi, haklı fesih nedeninin varlığı halinde bu hakkını sonsuza kadar kullanamaz. Kanun koyucu, iş ilişkilerinde hukuki istikrarı sağlamak amacıyla ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hallere dayanan fesih hakkı için 6 iş günlük hak düşürücü süre öngörmüştür. İşçi, haklı fesih nedenini öğrendiği tarihten itibaren 6 iş günü içinde ve her halükarda olayın gerçekleştiği tarihten itibaren 1 yıl içinde sözleşmeyi feshetmelidir. Bu sürelerin kaçırılması halinde, işçinin haklı nedenle fesih hakkı ortadan kalkar ve bu aşamadan sonra yapılacak bir fesih haksız istifa olarak değerlendirilebilir.
Ancak önemle belirtmek gerekir ki, ücretin ödenmemesi veya sigorta primlerinin eksik yatırılması gibi ihlaller “temadi eden” (süregelen) nitelikte ihlallerdir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin yerleşik kararlarına göre, ücrete ilişkin ihlaller devam ettiği sürece 6 iş günlük süre işlemeye başlamaz; işçi ihlal devam ettiği müddetçe her zaman fesih hakkını kullanabilir.
Fesih bildiriminin noter kanalıyla gönderilecek bir ihtarname ile yapılması ispat kolaylığı açısından hayati öneme sahiptir. İhtarnamede fesih gerekçeleri somut ve net bir şekilde belirtilmeli, yasal alacakların ödenmesi için işverene süre tanınmalıdır. Feshin ardından yasal süreci başlatmak adına öncelikle zorunlu arabuluculuk mekanizmasına başvurulmalıdır. Gaziantep’teki yoğun sanayi yapısı göz önüne alındığında, arabuluculuk aşamasında tarafların uzlaşamaması halinde Gaziantep İş Mahkemeleri nezdinde dava açılması gerekmektedir.
Ücret Alacakları ve Eksik Sigorta Primi Nedeniyle Haklı Fesih
Olay: Gaziantep Organize Sanayi Bölgesi’nde faaliyet gösteren bir tekstil fabrikasında 4 yıl boyunca makine operatörü olarak çalışan işçi M.T., aylık net 25.000 TL ücret almasına rağmen sigorta primlerinin asgari ücret üzerinden yatırıldığını ve son 3 aya ait fazla mesai ücretlerinin kendisine ödenmediğini tespit etmiştir. İşçi M.T., sözlü taleplerinden sonuç alamayınca işyerine gitmeyerek sözleşmeyi feshettiğini sözlü olarak beyan etmiştir. İşveren ise işçinin işe gelmediğini iddia ederek devamsızlık tutanağı düzenlemiş ve haklı nedenle işçiyi işten çıkardığını savunmuştur.
Hukuki Değerlendirme: Olayımızda işçi M.T., sigorta primlerinin eksik yatırılması ve fazla mesai alacaklarının ödenmemesi sebebiyle 4857 sayılı İş Kanunu’nun 24/II-e maddesi uyarınca haklı fesih hakkına sahiptir. Ancak işçi, fesih bildirimini yazılı ve ihtarname yoluyla yapmak yerine sözlü olarak gerçekleştirmiş ve işe devam etmemiştir. Bu durum işverene devamsızlık tutanağı tutma fırsatı vermiş ve hukuki süreci karmaşık hale getirmiştir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi emsal kararında: “İşçinin ücretinin kanun veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesap edilmemesi veya ödenmemesi işçiye haklı fesih imkanı verir. İşçinin sigorta primlerinin düşük gösterilmesi de bu kapsamdadır. İşçinin haklı feshinin ardından işverenin devamsızlık gerekçesiyle yaptığı fesih hükümsüzdür.” denilmektedir.
Açılan davada, işçi M.T.’nin gerçek ücreti emsal ücret araştırması ve tanık beyanları ile kanıtlanmıştır. Gaziantep İş Mahkemesi, işçinin iş sözleşmesini ücret alacaklarının ödenmemesi ve sigorta primlerinin eksik yatırılması sebebiyle eylemli olarak haklı nedenle feshettiğini kabul etmiştir. Haklı nedenle ayrılan işçi ihbar tazminatı talep edemez ancak kıdem tazminatına hak kazanır. Yapılan yargılama sonucunda işçi M.T.’ye 4 yıllık çalışmasının karşılığı olan kıdem tazminatı ile ödenmeyen fazla mesai alacaklarının faiziyle birlikte ödenmesine karar verilmiştir. Bu vaka, haklı neden olsa dahi usul işlemlerinin uzman desteğiyle yürütülmesinin önemini ortaya koymaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
İşçi haklı nedenle istifa ederse kıdem tazminatı alabilir mi?
Evet, işçi kanunda sayılan haklı nedenlerden birine dayanarak iş sözleşmesini feshederse, işyerindeki kıdemi en az 1 yıl olmak şartıyla kıdem tazminatına hak kazanır. Ancak haklı nedenle de olsa sözleşmeyi kendi fesheden işçi ihbar tazminatı talep edemez.
Maaşın geç ödenmesi haklı fesih sebebi midir?
Evet, işverenin ücreti ödeme borcunu mücbir bir neden olmaksızın yerine getirmemesi veya sürekli olarak geciktirmesi işçi için haklı fesih nedenidir. Ücretin yasal ödeme gününden itibaren 20 gün içinde ödenmemesi halinde işçi iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabileceği gibi, sözleşmeyi tamamen feshedip kıdem tazminatını da talep edebilir.
İşçi haklı fesih yaptıktan sonra işsizlik maaşı alabilir mi?
İş sözleşmesini haklı nedenle fesheden işçi, feshin haklı bir gerekçeye dayandığını (örneğin noter ihtarnamesi, arabuluculuk tutanağı veya mahkeme ilamı ile) İŞKUR’a belgelemek ve diğer prim gün şartlarını taşımak kaydıyla işsizlik maaşından yararlanabilir.
Haklı fesih yapmak için ne kadar süre vardır?
Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık hallerinde işçi, hakkın doğduğunu öğrendiği günden itibaren 6 iş günü ve her halükarda olayın üzerinden 1 yıl geçmeden fesih hakkını kullanmalıdır. Ücretlerin ödenmemesi gibi devam eden ihlallerde ise bu 6 iş günlük süre işlemez.
İletişim Bilgileri
- Hukuk Bürosu: Avukat Abdulkadir Akıllar Hukuk Bürosu
- Telefon: 0532 167 09 13
- Web Sitesi: akillar.av.tr
- Yer: Gaziantep
Yasal Uyarı
Bu makale yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. İş hukuku alanındaki uyuşmazlıklarda hak kaybına uğramamak ve haklı fesih sürecini doğru yönetebilmek için uzman bir avukattan profesyonel destek almanız tavsiye edilir.
Kaynaklar
- 4857 Sayılı İş Kanunu, Madde 24.
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi Emsal Kararları.
- Mevzuat ve Hukuki Doktrin İncelemeleri.
Aklınıza takılan tüm soruları sorabilirsiniz. Yorum yapmaktan çekinmeyin.