İş Hukukunda İkale Sözleşmesinin Hukuki Niteliği ve Geçerlilik Şartları
İşçi ve işveren arasındaki iş ilişkisinin, tarafların karşılıklı irade anlaşması ile sona erdirilmesine ikale sözleşmesi (iş sözleşmesinin karşılıklı anlaşmayla fesh edilmesi) denir. 4857 sayılı İş Kanunu’nda doğrudan düzenlenmemiş olmakla birlikte, Borçlar Kanunu’ndaki sözleşme serbestisi ilkesi gereği Türk hukukunda geçerli bir fesih türü olarak kabul edilmektedir. Ancak işçinin iş güvencesinden mahrum kalmaması ve hak kayıpları yaşamaması amacıyla, Yargıtay kararlarında ikale sözleşmelerinin geçerliliği çok sıkı şartlara bağlanmıştır.
Uygulamada işverenler, kıdem ve ihbar tazminatı ödemekten kaçınmak ya da işe iade davası riskini ortadan kaldırmak amacıyla işçilere baskı yaparak bu sözleşmeleri imzalatmaya çalışabilmektedir. 11 yıllık mesleki tecrübemiz ve Gaziantep Adliyesi iş mahkemelerinde takip ettiğimiz dava dosyalarında sıklıkla karşılaştığımız üzere, ikale teklifinin işçiden gelmesi ve makul bir yarar sağlanması en temel şartlardır. Eğer sözleşme işverenin baskısı, tehdidi, yanıltması veya psikolojik tacizi (mobbing) altında imzalatılmışsa, hukuken geçerliliğinden söz edilemez.
İkale sözleşmelerinin hukuken geçerli kabul edilebilmesi için şu unsurların bir arada bulunması zorunludur:
- İptal edilebilirliği ortadan kaldıran karşılıklı irade serbestisi tam olarak bulunmalıdır.
- İkale teklifinin öncelikli olarak işçi taraftan gelmesi veya işçiden gelmemişse işçinin menfaatinin makul bir ölçüde gözetilmesi gerekir.
- Sözleşmede kararlaştırılan ek menfaatin (makul yarar) işçinin kanuni haklarından fazlasını içermesi ve makul bir süre içinde ödenmesi şarttır.
- İşçinin imza atarken iradesini sakatlayan bir baskı altında kalmadığı, irade fesadı hallerinin (hata, hile, ikrah) bulunmadığı kanıtlanabilmelidir.
İşverenin İşçiye Sürekli Eksik veya Geç Ücret Ödemesi Haklı Fesih Sebebi Olur mu? yazımızı okumak için
İşçinin iş akdinin feshedileceği korkusuyla veya hemen işsiz kalma endişesiyle imzaladığı belgeler, hukuki anlamda özgür iradeyi yansıtmaz. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin yerleşik içtihatlarına göre, işverenin baskısı altında imzalanan bu tür sözleşmeler ikrah (korkutma) nedeniyle hukuken batıl veya iptal edilebilir niteliktedir. İşçi, iradesinin fesada uğratıldığını her türlü delille ispat edebilir.
Gaziantep’te Baskıyla İmzalatılan İkale Sözleşmesinin Yargıtay Süreci
Ofisimize Gaziantep’te bir tekstil fabrikasında çalışan müvekkilimiz tarafından getirilen uyuşmazlıkta, işçinin iş sözleşmesinin işverence tek taraflı feshedilmek istendiği ancak işverenin insan kaynakları departmanı tarafından “Eğer bu ikale sözleşmesini imzalamazsan ne kıdem alabilirsin ne de adliyeden sonuç bulabilirsin, adın siciline işlenir” denilerek baskı yapıldığı tespit edilmiştir. Müvekkil, bu baskı ve tehdit ortamında, haklarını alabileceği umuduyla aynı gün içinde ikale sözleşmesini imzalamak zorunda kalmış ve kendisine sadece yasal hakları olan kıdem tazminatı verilmiş, ek bir makul yarar sağlanmamıştır.
Dava sürecinde işe iade davası iş mahkemesinde açtığımız davada şu hususları ve delilleri sunduk:
- İkale teklifinin işçiden gelmediği, işverenin tek taraflı dayatması olduğu tanık beyanlarıyla kanıtlandı.
- İşçiye kanuni hakları dışında ek bir makul yarar (ek tazminat) ödenmediği bilirkişi raporuyla ortaya konuldu.
- Sözleşmenin imzalandığı gün işyerinde yaşanan gerginlik, tutanaklar ve dijital yazışmalarla belgelenerek irade fesadı (baskı) kanıtlandı.
Mahkeme ve akabinde Yargıtay denetiminden geçen dosyada, işçinin iradesinin baskı altında sakatlandığı, ikale sözleşmesinin hukuken geçersiz olduğu kabul edilmiştir. İşçinin işe iadesine, işe başlatılmaması halinde ise tazminata hükmedilmiştir. Bu karar, işverenin baskıyla imzalattığı sözleşmelerin geçersizliğini gözler önüne seren emsal nitelikte bir karardır.
Sıkça Sorulan Sorular
İkale sözleşmesinde makul yarar şartı nedir?
Makul yarar, iş sözleşmesinin anlaşarak feshinde işçiye kanuni kıdem ve ihbar tazminatının yanı sıra ek bir ekonomik menfaat sağlanmasıdır. Yargıtay içtihatlarına göre, ek menfaat sağlanmayan ikale sözleşmeleri geçersiz kabul edilmektedir.
Baskıyla imzalatılan ikale sözleşmesi nasıl iptal edilir?
İşçi, iradesini sakatlayan baskı (ikrah), hile veya hata öğrenildiği andan itibaren 1 yıllık hak düşürücü süre içinde iş sözleşmesinin feshtir iptali ve işe iade veya alacak davası açarak sözleşmenin iptalini talep edebilir.
İkale sözleşmesinde istifa dilekçesi verilmesi durumu değiştirir mi?
Uygulamada işverenler bazen ikale sözleşmesinin yanı sıra işçiye zorla istifa dilekçesi de imzalatabilmektedir. Yargıtay, bu tür dur hayatın olağan akışına aykırı baskı unsurlarını incelemekte ve irade fesadını tespit ettiği takdirde sözleşmeyi geçersiz saymaktadır.
İletişim Bilgileri:
Telefon: 0532 167 09 13
Yasal Uyarı:
Bu makale yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. İş hukuku alanındaki uyuşmazlıklarda hak kaybına uğramamak için uzman bir avukattan profesyonel destek almanız tavsiye edilir.
Kaynaklar:
- 4857 sayılı İş Kanunu
- Türk Borçlar Kanunu
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi Yerleşik İçtihatları
Aklınıza takılan tüm soruları sorabilirsiniz. Yorum yapmaktan çekinmeyin.