İş Kanununa Göre Çalışma Süreleri: Günlük ve Haftalık Çalışma Sınırları

İşçilerin günlük ve haftalık çalışma süreleri, 4857 sayılı İş Kanunu ile İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nde düzenlenmiştir. İşveren, işyerindeki çalışma düzenini belirleme yetkisine sahip olsa da işçiyi kanunda öngörülen sürelerin üzerinde çalıştıramaz.

Çalışma sürelerinin doğru belirlenmesi; fazla mesai ücretinin hesaplanması, ara dinlenmelerinin kullandırılması, vardiya sisteminin oluşturulması ve işçinin dinlenme hakkının korunması bakımından önem taşımaktadır.

Çalışma Süresi Nedir?

Çalışma süresi, işçinin çalıştırıldığı işte geçirdiği süredir. Ancak işçinin yalnızca fiilen iş yaptığı süreler değil, İş Kanunu’nda çalışma süresinden sayılacağı belirtilen bazı bekleme ve yol süreleri de çalışma süresine dâhil edilebilir.

Örneğin;

• İşçinin işveren tarafından başka bir yere gönderilmesi sırasında yolda geçen süreler,
• İşçinin çalışmaya hazır şekilde işyerinde beklediği süreler,
• İşveren tarafından başka bir yerde görevlendirilmesi nedeniyle geçen süreler,
• Kadın işçilerin süt izni süreleri,

kanunda belirtilen şartların bulunması hâlinde çalışma süresinden sayılır.

Buna karşılık yemek, çay ve dinlenme amacıyla verilen ara dinlenmeleri kural olarak çalışma süresinden sayılmaz.

Haftalık Çalışma Süresi Kaç Saattir?

Genel olarak haftalık normal çalışma süresi en fazla 45 saattir.

Taraflar farklı bir çalışma düzeni kararlaştırmamışsa 45 saatlik süre, işyerinde çalışılan günlere eşit şekilde bölünür. İşyerinde haftanın altı günü çalışılması hâlinde günlük normal çalışma süresi kural olarak 7,5 saat olur.

Ancak haftalık çalışma süresinin günlere eşit olarak dağıtılması zorunlu değildir. Tarafların anlaşmasıyla bazı günler daha uzun, bazı günler daha kısa çalışma yapılabilir. Her durumda günlük çalışma süresinin 11 saati aşmaması gerekir.

Günlük Çalışma Süresi En Fazla Kaç Saat Olabilir?

Bir işçinin günlük çalışma süresi, çalışma şekli ne olursa olsun 11 saati aşamaz.

Haftalık toplam çalışma süresi 45 saatin altında kalsa bile işçinin bir gün içinde 11 saatten fazla fiilen çalıştırılması çalışma süresi sınırlarına aykırıdır.

Burada ara dinlenmelerinin çalışma süresinden sayılmadığı göz önünde bulundurulmalıdır. Örneğin işçinin işyerinde toplam 12 saat bulunması ancak bu sürenin bir saatinde gerçek anlamda ara dinlenmesi kullanması hâlinde fiilî çalışma süresi 11 saat olabilir.

Ancak kâğıt üzerinde ara dinlenmesi gösterilmesine rağmen işçi bu süre içinde çalışmaya devam ediyorsa söz konusu süre çalışma süresine dâhil edilir.

Yer Altı Maden İşlerinde Çalışma Süresi

Yer altı maden işlerinde çalışan işçiler bakımından daha düşük çalışma süreleri uygulanır.

Bu işçilerin çalışma süresi;

• Günlük en fazla 7,5 saat,
• Haftalık en fazla 37,5 saattir.

Yer altı maden işlerinde çalışan işçiler, genel çalışma süresi olan haftalık 45 saate tabi değildir.

Ara Dinlenmesi Süreleri Ne Kadardır?

İşçilere günlük çalışma süresine göre belirli bir ara dinlenmesi verilmesi zorunludur.

Buna göre;

• Dört saat veya daha kısa çalışmalarda en az 15 dakika,
• Dört saatten fazla ve 7,5 saate kadar olan çalışmalarda en az 30 dakika,
• 7,5 saatten fazla çalışmalarda en az 1 saat,

ara dinlenmesi verilmelidir.

Ara dinlenmeleri kural olarak çalışma süresinden sayılmaz. Bununla birlikte işçinin ara dinlenmesi sırasında çalışmaya devam etmesi, müşterilerle ilgilenmesi, telefonlara cevap vermesi veya işyerini terk edemeyecek şekilde göreve hazır beklemesi hâlinde bu sürenin gerçek bir dinlenme süresi olup olmadığı ayrıca değerlendirilmelidir.

Denkleştirme Çalışması Nedir?

Denkleştirme, haftalık çalışma süresinin bazı haftalarda 45 saatin üzerine çıkmasına rağmen belirli bir dönem içindeki ortalama çalışma süresinin haftalık 45 saati aşmamasına dayanan çalışma sistemidir.

Denkleştirme uygulanabilmesi için tarafların yazılı olarak anlaşması gerekir.

Denkleştirme döneminde;

• Günlük çalışma süresi 11 saati aşamaz.
• İşçinin denkleştirme dönemi içindeki haftalık ortalama çalışma süresi 45 saati geçemez.
• Denkleştirme kural olarak iki ay içinde tamamlanmalıdır.
• Bu süre toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar artırılabilir.

Turizm sektöründe denkleştirme süresi dört ay olarak uygulanabilir. Bu süre toplu iş sözleşmesiyle altı aya kadar artırılabilir.

Denkleştirme yapılması, işverenin işçiyi sınırsız şekilde çalıştırabileceği anlamına gelmez. Günlük 11 saatlik üst sınır denkleştirme döneminde de geçerlidir.

Kısmi Süreli Çalışma Nedir?

İşyerinde tam süreli çalışan emsal işçinin çalışma süresinin üçte ikisine kadar yapılan çalışma, kısmi süreli çalışma olarak kabul edilir.

Örneğin işyerinde emsal işçi haftada 45 saat çalışıyorsa haftalık 30 saat veya daha az çalışma kısmi süreli çalışma olarak değerlendirilebilir.

Kısmi süreli çalışan işçinin ücret ve bölünebilir nitelikteki diğer hakları, tam süreli emsal işçiye göre çalıştığı süreyle orantılı olarak belirlenir.

Telafi Çalışması Nedir?

Bazı durumlarda işyerinde çalışılmayan sürelerin daha sonra çalışılarak karşılanması mümkündür. Bu uygulamaya telafi çalışması denir.

Telafi çalışması özellikle;

• Zorunlu nedenlerle işin durması,
• Bayram ve genel tatil günlerinden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi,
• İşyerinde normal çalışma süresinin önemli ölçüde altında çalışılması,
• İşyerinin tamamen tatil edilmesi,
• İşçinin talebi üzerine kanuni izinler dışında kendisine izin verilmesi,

durumlarında uygulanabilir.

İşveren, telafi çalışmasının hangi nedene dayandığını ve çalışmanın hangi tarihte başlayacağını işçilere bildirmelidir.

Telafi çalışması, çalışılmayan sürenin ortaya çıkmasından itibaren dört ay içinde yaptırılmalıdır.

Telafi çalışması;

• Günde üç saatten fazla olamaz.
• İşçinin günlük toplam çalışma süresini 11 saatin üzerine çıkaramaz.
• Hafta tatili ve diğer tatil günlerinde yaptırılamaz.
• Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sayılmaz.

Telafi çalışması adı altında işçiye daha önce çalışılmayan süreden fazla çalışma yaptırılamaz.

Çalışma Saatlerinin İşçilere Bildirilmesi Gerekir mi?

Günlük çalışmanın başlama ve bitiş saatleri ile ara dinlenmesi saatleri işyerinde çalışanlara uygun araçlarla duyurulmalıdır.

Yapılan işin niteliğine göre farklı işçiler veya işçi grupları için farklı çalışma saatleri belirlenebilir. Ancak belirlenen çalışma düzeninin kanuni sınırlara uygun olması gerekir.

İşveren Çalışma Sürelerini Belgelemek Zorunda mıdır?

İşveren, işçilerin çalışma sürelerini uygun araçlarla kayıt altına almak ve belgelemek zorundadır.

Çalışma sürelerinin tespitinde;

• Puantaj kayıtları,
• Kart basma kayıtları,
• Elektronik giriş ve çıkış sistemleri,
• Vardiya çizelgeleri,
• İşyerine giriş ve çıkış kayıtları,
• Görev ve sevkiyat kayıtları,
• İş yazışmaları,
• Kamera kayıtları,

gibi belgeler önem taşıyabilir.

İşveren tarafından çalışma sürelerinin hiç kaydedilmemesi veya kayıtların fiilî çalışma düzenini yansıtmaması hâlinde işçinin tanık anlatımları ve diğer delilleri de değerlendirmeye alınabilir.

Çalışma Süresi Sınırları İşyerine mi İşçiye mi Uygulanır?

Çalışma sürelerine ilişkin sınırlamalar yalnızca işyerinin genel çalışma düzenine değil, her bir işçiye ayrı ayrı uygulanır.

İşyerinin 24 saat faaliyet göstermesi veya işin kesintisiz devam etmesinin gerekmesi, aynı işçinin çalışma süresi sınırlarını aşacak şekilde çalıştırılmasına gerekçe oluşturmaz. Böyle işyerlerinde çalışma düzeninin vardiya veya posta sistemiyle kurulması gerekir.

Çalışma Sürelerine Uyulmamasının Sonuçları Nelerdir?

İşçinin günlük veya haftalık çalışma sınırlarını aşacak şekilde çalıştırılması, fazla çalışma ücretinin doğmasına ve işverenin çalışma mevzuatına aykırı hareket etmesine neden olabilir.

Özellikle günlük 11 saatlik sürenin aşılması, ara dinlenmelerinin fiilen kullandırılmaması, çalışma sürelerinin kaydedilmemesi ve fazla çalışma ücretlerinin ödenmemesi işçi ile işveren arasında uyuşmazlık çıkmasına yol açabilir.

Her olayın çalışma düzeni, iş sözleşmesi, bordrolar, puantaj kayıtları, vardiya çizelgeleri ve diğer deliller dikkate alınarak ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular