Fazla Mesai Nedir? Fazla Çalışma Ücreti Nasıl Hesaplanır?

İşçinin normal çalışma süresinin üzerinde çalıştırılması, iş hukukunda fazla çalışma veya günlük kullanımda fazla mesai olarak adlandırılmaktadır. Ancak işçinin normal çalışma saatleri dışında işyerinde bulunması tek başına fazla mesai ücretine hak kazanması için yeterli değildir.

Fazla çalışma süresinin belirlenmesinde işçinin haftalık çalışma süresi, iş sözleşmesinde kararlaştırılan çalışma düzeni, ara dinlenmeleri, vardiya saatleri ve denkleştirme uygulaması birlikte değerlendirilmelidir.

4857 sayılı İş Kanunu ve İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği, fazla çalışmanın şartlarını, ücretlendirilmesini, yıllık sınırını ve işçinin onayına ilişkin kuralları düzenlemektedir.

Fazla Çalışma Nedir?

Fazla çalışma, işçinin haftalık 45 saati aşan çalışmalarıdır.

İşyerinde haftalık çalışma süresinin 45 saat olarak uygulanması hâlinde işçinin 45 saatin üzerinde yaptığı çalışmalar fazla çalışma kabul edilir.

Örneğin haftada 50 saat çalışan bir işçi, kural olarak 5 saat fazla çalışma yapmış olur.

Fazla çalışma hesabında yalnızca işçinin işyerine giriş ve çıkış saatleri dikkate alınmaz. İşçinin fiilen çalışmadığı ve gerçek anlamda dinlendiği yemek, çay ve diğer ara dinlenmesi süreleri çalışma süresinden düşülür.

Fazla Sürelerle Çalışma Nedir?

Fazla sürelerle çalışma ile fazla çalışma aynı şey değildir.

İş sözleşmesinde haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmişse, sözleşmedeki süreyi aşan ancak haftalık 45 saate kadar devam eden çalışmalar fazla sürelerle çalışma olarak kabul edilir.

Örneğin iş sözleşmesinde haftalık çalışma süresi 40 saat olarak belirlenen bir işçi haftada 44 saat çalışırsa:

• 40 saate kadar olan bölüm normal çalışmadır.
• 40 saati aşan 4 saat fazla sürelerle çalışmadır.
• Haftalık çalışma 45 saati aşmadığı için fazla çalışma oluşmaz.

İşçi aynı hafta 48 saat çalışmışsa, 40 ile 45 saat arasındaki 5 saat fazla sürelerle çalışma, 45 saati aşan 3 saat ise fazla çalışma olarak değerlendirilir.

Fazla Çalışma Ücreti Ne Kadar Zamlı Ödenir?

Fazla çalışmanın her bir saati için işçiye normal saatlik ücretinin yüzde 50 artırılmış tutarı ödenir.

Başka bir ifadeyle işçinin normal bir saatlik ücreti 100 TL ise bir saatlik fazla çalışma ücreti 150 TL olur.

Fazla çalışma ücreti şu şekilde hesaplanır:

Normal saatlik ücret × 1,50 × fazla çalışma saati

İşverenin işçiyi fazla çalıştırması ancak fazla çalışma ücretini normal ücret üzerinden ödemesi yeterli değildir. Fazla çalışılan saatlerin yüzde 50 zamlı olarak ödenmesi gerekir.

Fazla Sürelerle Çalışma Ücreti Nasıl Hesaplanır?

Fazla sürelerle çalışmanın her bir saati için normal saatlik ücret yüzde 25 artırılarak ödenir.

İşçinin normal saatlik ücreti 100 TL ise bir saatlik fazla sürelerle çalışma ücreti 125 TL olur.

Hesaplama şu şekilde yapılır:

Normal saatlik ücret × 1,25 × fazla sürelerle çalışma saati

Bu nedenle iş sözleşmesinde haftalık çalışma süresinin 40 saat olarak belirlenmesi ile 45 saat olarak belirlenmesi arasında fazla çalışma hesabı bakımından önemli bir fark bulunmaktadır.

Fazla Mesai Hesabında Ara Dinlenmeleri Düşülür mü?

İşçinin kullandığı gerçek ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz.

Örneğin işçi 08.00 ile 20.00 saatleri arasında işyerinde bulunuyor ancak gün içinde toplam 1,5 saat ara dinlenmesi kullanıyorsa günlük çalışma süresi 12 saat değil, 10,5 saat olarak değerlendirilir.

Ancak kâğıt üzerinde ara dinlenmesi gösterilmesi tek başına yeterli değildir. İşçi yemek veya dinlenme molası sırasında çalışmaya devam ediyor, müşterilerle ilgileniyor, telefonlara cevap veriyor ya da işyerini terk edemeyecek şekilde göreve hazır bekliyorsa bu sürenin gerçek bir ara dinlenmesi olup olmadığı somut olayın şartlarına göre değerlendirilmelidir.

İş Kanununa Göre Çalışma Süreleri: Günlük ve Haftalık Çalışma Sınırları yazımızı okumak için

Fazla Çalışma Süresinin Yıllık Sınırı Ne Kadardır?

Bir işçiye yaptırılabilecek fazla çalışma süresi yılda toplam 270 saati aşamaz.

Bu sınır işyerinin tamamına değil, her bir işçiye ayrı ayrı uygulanır. İşyerinde çok sayıda işçi çalışması veya üretimin yoğun olması yıllık sınırın aşılmasını hukuka uygun hâle getirmez.

Yıllık 270 saatlik süre, aylık 22,5 saatlik kesin bir sınırlama şeklinde değerlendirilmemelidir. Bazı aylarda daha az, bazı aylarda daha fazla çalışma yapılabilir. Ancak yıl içerisindeki toplam fazla çalışma süresi 270 saati geçmemelidir.

Fazla Mesai Süreleri Nasıl Yuvarlanır?

Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma sürelerinin hesaplanmasında:

• Yarım saatten az olan süreler yarım saat,
• Yarım saati aşan süreler bir saat,

olarak kabul edilir.

Örneğin 20 dakikalık fazla çalışma yarım saat, 40 dakikalık fazla çalışma ise bir saat olarak değerlendirilir.

Bununla birlikte işçinin her gün birkaç dakika erken giriş yapması veya geç çıkması, tek başına mutlaka fazla çalışma yapıldığı anlamına gelmez. İşçinin bu sürelerde fiilen çalışıp çalışmadığı ve işverenin talimatı altında bulunup bulunmadığı da değerlendirilmelidir.

İşçi Fazla Mesai Ücreti Yerine İzin Kullanabilir mi?

İşçi, yaptığı fazla çalışma karşılığında zamlı ücret almak yerine serbest zaman kullanmayı tercih edebilir.

Bu tercih işverene değil, işçiye aittir. İşveren tek taraflı olarak fazla çalışma ücreti ödemek yerine izin kullandıramaz.

İşçi;

• Her bir saat fazla çalışma karşılığında 1 saat 30 dakika,
• Her bir saat fazla sürelerle çalışma karşılığında 1 saat 15 dakika,

serbest zaman kullanabilir.

Serbest zaman talebinin işçi tarafından yazılı olarak işverene bildirilmesi gerekir.

İşçi, hak ettiği serbest zamanı altı ay içinde, çalışma saatleri içerisinde ve ücretinde herhangi bir kesinti yapılmadan kullanmalıdır. Serbest zaman, işçinin hafta tatili, ulusal bayram, genel tatil veya yıllık ücretli izin günlerinde kullandırılamaz.

Fazla Mesai İçin İşçinin Onayı Gerekir mi?

İşverenin işçiye fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yaptırabilmesi için işçinin yazılı onayını alması gerekir.

Bu onay;

• İş sözleşmesi kurulurken,
• İş sözleşmesindeki ayrı bir hükümle,
• Fazla çalışma ihtiyacı ortaya çıktığında düzenlenen ayrı bir belgeyle,

alınabilir.

İşveren, alınan onayı işçinin özlük dosyasında saklamak zorundadır.

Zorunlu nedenlerle veya olağanüstü durumlarda yaptırılan fazla çalışmalarda işçinin önceden verdiği onay aranmaz. Ancak olağan işleyiş içerisinde, üretimin artması veya işyerindeki yoğunluk gibi sebeplerle yaptırılacak fazla çalışmalar için yazılı onay alınmalıdır.

İşçi Fazla Mesai Onayını Geri Alabilir mi?

İşçi daha önce verdiği fazla çalışma onayını geri alabilir.

Onayın geri alınabilmesi için işçinin, fazla çalışma yapmak istemediğini en az 30 gün önceden işverene yazılı olarak bildirmesi gerekir.

Bildirim süresinin tamamlanmasından sonra işçi, zorunlu veya olağanüstü durumlar dışında fazla çalışma yapmaya zorlanamaz.

Uyuşmazlık yaşanmaması bakımından bildirimin elden imza karşılığı, noter ihtarnamesi, kayıtlı elektronik posta veya ispatlanabilir başka bir yazılı yöntemle yapılması önemlidir.

Fazla Mesai Onayı Olmayan İşçiye Ücret Ödenir mi?

İşverenin işçiden yazılı onay almamış olması, fiilen yaptırılan fazla çalışmanın karşılıksız kalacağı anlamına gelmez.

İşçi gerçekten fazla çalışma yapmışsa, bu çalışmanın ücretinin zamlı olarak ödenmesi gerekir. İşçinin onayının alınmamış olması ise işverenin ayrıca çalışma mevzuatına aykırı davranması sonucunu doğurabilir.

Fazla çalışma ücretinin ödenmemesi, serbest zamanın altı ay içinde kullandırılmaması veya işçinin onayının alınmaması İş Kanunu kapsamında idari yaptırıma da neden olabilir.

Hangi İşlerde Fazla Çalışma Yaptırılamaz?

Bazı işlerde işçinin onayı bulunsa bile fazla çalışma yaptırılamaz.

Bunlar arasında özellikle:

• Sağlık kuralları bakımından günde en fazla 7,5 saat veya daha az çalışılması gereken işler,
• Kural olarak gece döneminde yürütülen işler,
• Maden ocakları, tünel inşaatı, kanalizasyon, kablo döşemesi gibi yer altında veya su altında yapılan işler,

bulunmaktadır.

Gece çalışmalarında temel kural, çalışmanın 7,5 saati aşmamasıdır. Ancak turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetlerinde işçinin yazılı onayı alınarak 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilmesine ilişkin özel düzenlemeler bulunmaktadır. Bu istisna, işçinin günlük çalışma süresinin sınırsız olduğu anlamına gelmez.

Hangi İşçilere Fazla Çalışma Yaptırılamaz?

Yönetmeliğe göre aşağıdaki işçilere fazla çalışma yaptırılamaz:

• 18 yaşını doldurmamış işçiler,
• Sağlık durumunun fazla çalışmaya elvermediği hekim raporuyla belirlenen işçiler,
• İlgili mevzuatta belirtilen gebe, yeni doğum yapmış veya emziren işçiler,
• Kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışan işçiler,
• Zorunlu ve olağanüstü hâller dışında yer altı maden işlerinde çalışan işçiler.

Kısmi süreli çalışan işçilere yalnızca fazla çalışma değil, fazla sürelerle çalışma da yaptırılamaz.

İşçinin fazla çalışmaya rıza göstermesi, bu yasakları ortadan kaldırmaz.

Part-Time Çalışana Fazla Mesai Yaptırılabilir mi?

Kısmi süreli, diğer ifadeyle part-time iş sözleşmesiyle çalışan işçilere fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırılamaz.

Örneğin haftada 20 saat çalışmak üzere işe alınan bir işçinin çalışma süresinin sürekli olarak artırılması ve bu sürelerin fazla mesai adı altında ücretlendirilmesi yönetmelikteki kısmi süreli çalışma düzenine aykırılık oluşturabilir.

İşçinin çalışma süresinin fiilen tam süreli çalışmaya yaklaşması hâlinde sözleşmenin gerçek niteliği ayrıca incelenmelidir.

İşveren Fazla Mesai Saatlerini Kaydetmek Zorunda mıdır?

İşveren, işçilerin fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma saatlerini gösteren bir belge düzenlemek zorundadır.

Bu belgenin imzalı bir nüshası işçinin özlük dosyasında saklanmalıdır.

Fazla çalışma ücretleri normal ücretle birlikte ödenmeli ve yapılan ödemeler:

• Ücret bordrosunda,
• Ücret hesap pusulasında,
• İşçinin ücret kayıtlarında,

açıkça gösterilmelidir.

İşverenin bordroda yalnızca “fazla mesai” şeklinde genel bir ifadeye yer vermesi yerine, fazla çalışma saatini ve buna karşılık ödenen tutarı açıkça göstermesi uyuşmazlıkların önlenmesi bakımından önemlidir.

Fazla Mesai Nasıl İspatlanır?

Fazla çalışma uyuşmazlıklarında işçinin gerçek çalışma düzeni önem taşır.

Çalışma saatlerinin tespitinde özellikle:

• Puantaj kayıtları,
• Kart basma ve parmak izi kayıtları,
• Vardiya çizelgeleri,
• İşyerine giriş ve çıkış kayıtları,
• Elektronik sistem kayıtları,
• Görev ve sevkiyat belgeleri,
• E-posta ve mesajlaşma kayıtları,
• Ücret bordroları,
• İşyerindeki diğer çalışanların anlatımları,

değerlendirilebilir.

İşverenin fazla çalışma saatlerini belgelemekle yükümlü olması, çalışma kayıtlarının düzenli ve gerçeğe uygun tutulmasını gerekli kılar.

Fazla Mesai Ücreti Ödenmeyen İşçi Ne Yapabilir?

Fazla çalışma yapmasına rağmen ücreti ödenmeyen işçi, ödenmeyen fazla çalışma alacağını işverenden talep edebilir.

Uyuşmazlık hâlinde işçinin çalışma düzeni, iş sözleşmesi, bordrolar, banka kayıtları, vardiya çizelgeleri ve diğer deliller birlikte değerlendirilir.

İşçinin bordroları imzalayıp imzalamadığı, bordroda fazla çalışma tahakkuku bulunup bulunmadığı ve ödemelerin banka aracılığıyla yapılıp yapılmadığı somut olayın sonucunu etkileyebilir.

Bu nedenle fazla çalışma alacağına ilişkin her olay kendi çalışma koşulları ve delilleri çerçevesinde ayrıca incelenmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular